امروز : یکشنبه 30 تیر 1398




جایگاه برات در تجارت بین‌الملل

 

1- ماشاءلله محمدپور

2- دکتر محمد چمکوری 

3- دکتر سید باقر موسوی

4- دانشجو آموخته دانشگاه آزاد اسلامی، واحد بوشهر، گروه حقوق خصوصی، بوشهر، ایران.

 

 

کد نشر :187/940904-1007                 تاریخ نشر 94/09/04

چکیده:

با توجه به توسعه روز افزون تجارت و گسترش روابط اقتصادي چه در سطح داخلي و چه در سطح بين المللي اسناد تجاري هر روز داراي اهميت و نقش بيشتري در گردش ثروت و توسعه اقتصادي كشورها مي گردند. یکی از اسناد تجاری مزبور، برات است که مورد بحث ما در این مقاله می باشد.

درباره قانون حاکم بر تعهدات براتگیر در حقوق ایران باید گفت که تعهدات براتگیر تابع قوانین مملکتی است که تعهد در آن جا وجود پیدا کرده است، مشروط بر آن که کشور محل تنظیم سند به موجب قوانین خود یا عهود، عمل متقابل نموده و اسناد تنظیم شده در ایران را معتبر بشناسد. با توجه به قسمت اول ماده 305 قانون تجارت، آثار تعهدات صادرکننده برات، تابع قانون محل وقوع تعهد است.

در حقوق بین الملل خصوصی، قبل از تصویب کنوانسیون ژنو، قانون حاکم بر آثار تعهدات ظهرنویس را قانون محل ظهرنویسی می دانستند، بعد از تصویب کنوانسیون ژنو، قانونگذار مربوطه در بند 2 ماده 4 کنوانسیون مزبور این قاعده رایج بین الملل خصوصی را پذیرفته است. طبق این قاعده، این قانون (قانون محل ظهرنویسی) حدود و ثغور آثار تعهدات ظهرنویس، ایرادهاي قابل طرح در مقابل دعوي مطرح شده، موارد عدم مسئولیت و نحوه انتقال حقوق مندرج در سند را تعیین می کند. در حقوق ایران نیز طبق ماده 305 قانون تجارت، آثار تعهد ظهرنویس تابع قانون محل وقوع تعهد یا همان ظهرنویسی می باشد.

در این نوشتار، سعی بر آن است تا جایگاه برات در تجارت بین‌الملل مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد

 

مقدمه:

به رغم آنکه برات در معاملات داخلی، کاربرد خود را از دست داده و چک جای آن را گرفته است،در روابط تجاری بینالمللی استفاده میشود و از جمله وسایل عمده پرداخت بهای کالاهایی است که در سطح جهان مبادله میشوند.برات در روابط بینالمللی از انتقال پول نقد از کشوری به دیگر و نیز از تبدیل پول به پول دیگر جلوگیری میکند و به خصوص تضمینی برای فروشنده است که به موجب آن تا زمانی که خریدار، برات را (در صورت وعده دار بودن) قبول نکند یا در صورت به رؤیت بودن، نپردازد، کالا را برای وی نفرستد. معمولاً علاوه بر برات، اسنادی مثل: برگه فروش کالا (فاکتور)، بارنامه، گواهی مبدأ و بیمه نامه ضمیمه برات است تا فروشنده نشان دهد که به تعهداتش می نامند. در مقابل «برات اسنادی» پایبند بوده است. این نوع برات را، که اسنادی به آن ضمیمه است به براتی اطلاق می شود که اسناد حمل کالا همراه آن نیست و معمولاً ناشی «برات ساده» برات اسنادی از معاملات بازرگانی است و نشان دهندهء طلب براتکش از براتگیر است.

 

مبحث اول- مفهوم برات در نظام حقوق تجارت

برات یک سند تجاری است که قواعد آن در قانون تجارت بیان شده است. دارنده برات؛ یعنی کسی که برات را در دست دارد، ذی‌نفع آن محسوب می‌شود. (محمدجعفر جعفری لنگرودی: ترمینولوژی حقوق، ص 111)

دارنده برای اینکه از امتیازات خاص این سند تجاری استفاده کند، باید گوش‌به‌زنگ باشد تا برخی مهلت‌ها سپری نشود. با گذشت مهلت‌هایی که در قانون تجارت تعیین شده است، به تدریج، برخی از حقوق دارنده برات از بین می‌رود. (بهروز اخلاقی: اسناد تجاري در قلمرو حقوق تجارت بین الملل، ص 41)

 

مبحث دوم- جایگاه برات در میان سایر اسناد تجاری

برات در نظام حقوقي ايران از جايگاه مهمي برخوردار است، زيرا بخش قابل توجهي از سراسر قانون تجارت از ماده 223 به بعد به آن اختصاص داده شده است. اهمیت برات به اين دليل است كه برات كامل ترين سند تجاري است و اسناد تجاري ديگر (سفته و چك) از مقررات برات تبعيت مي‌كنند. بنابراين مطالعه قواعد و مقررات حاكم بر برات براي درك بهتر حقوق وابسته به آن براي دارنده سفته و چك ضروري است؛ به همين منظور اين گفته درست نيست كه گاهي شنيده مي‌شود چون برات در عمل مورد استفاده قرار نمي‌گيرد، ضرورت ندارد مقررات راجع به آن نيز وجود داشته باشد، زيرا مقررات حاكم بر برات را مي‌توان قواعد عام حاكم بر اسناد تجاري تلقي كرد بدين صورت كه هرزمان كه قانون‌گذار در قانون تجارت راجع به سفته و چك قاعده‌اي وضع نكرده باشد مقررات برات بر اين اسناد حكومت مي‌كند. البته بايد به خصايص و ويژگي‌هاي اين سند توجه شود، مثلاً در قانون تجارت براي چك مقررات مرتبط بر قبولي، آن‌طور كه برای برات مقرر شده پيش‌بيني نشده است. (محمد دمرچیلی و دیگران: قانون تجارت در نظم حقوقی کنونی، ص 98)

 

مبحث سوم- جایگاه برات در لایحه جدید تجارت

در مورد لايحه جديد به نظر مي‌رسد حكم تدوين‌كنندگان اصلاحاتي كه در كتب نويسندگان پيشنهاد شده در قانون تجارت را در مورد برات انجام شود انجام داده‌اند. يك مطالعه مختصر نشان مي‌دهد كه لايحه جديد اصلاحات زيادي مي‌طلبد پيش از آن كه بخواهد مورد تصويب قرار گيرد. در كشورهاي پيشرفته برات در معاملات كمتر مورد استفاده قرار مي‌گيرد ولي اين بدان معني نيست كه برات مورد توجه نمي‌باشد زيرا در معاملات بين‌المللي از آن بسيار استفاده مي‌شود مقررات كشور‌هاي موفق در اين باره همواره به نسبت برات مورد استفاده در سطح بين‌المللي در حال تحول و پيشرفت بوده است؛ اگر اين اسناد مورد توجه خاص قانون‌گذار قرار گيرد و مقررات معتبر و كامل‌تري براي آنها توسط قانون‌گذار وضع شود استفاده از آنها هم باب مي‌شود استقبال اشخاص كشورهاي پيشرفته از اين سندها بيشتر به خاطر سهل‌الوصول بودن آنها و عدم تبعيت آنها از مقررات درگير با حقوق مدني است. هم‌چنين اين اسناد براي طلبكار امنيت حقوق بيشتري نيز نسبت به اسناد ديگر فراهم مي‌كند و گزارش ثروت و سرمايه طرف معامله هم توسط اين اسناد آسان‌تر و سريع‌تر انجام‌مي‌شود. (حسن ستوده تهرانی: حقوق تجارت، جلد سوم، ص 127)

 

مبحث چهارم- ماهیت برات از دیدگاه حقوق تجارت

قبل از اینکه راجع به ماهیت برات از نقطه نظر حقوق تجارت بپردازیم، لازم است دو نظریه را در حقوق تجارت بررسی کنیم:

 

۱-نظریه شخصی:

حقوق تجارت حقوقی است که در روابط بین تجار حاکم است و بیشتر یک نوع حقوق صنفی محسوب است و هیچ گونه معامله ای تجاری محسوب نمی شود، مگر آن که به وسیله تجار صورت گیرد.

 

۲- نظریه موضوعی:

طبق این نظر اساس حقوق تجارت بر روی معاملات تجاری استوار است و هر شخص که معاملات تجاری را انجام دهد باید تابع مقررات و اصول حقوق تجارت باشد.

در مورد اول، شخص معامله کننده مورد نظر است. شخص تاجر و شغل تجارت مورد بحث قرار می گیرد. در صورتی که در طریق دوم عمل معامله کننده موردنظر است و اعمال تجاری دارای اهمیت می باشد. (بابک مسعودي: اصول حاكم بر اسناد تجارتي، ص 21)

البته به نظر می رسد که سیستم حقوق تجارت ایران در مورد برات در بند ۸ماده ۲مقرر می دارد: «مقررات برواتی اعم از اینکه بین تاجر یا غیرتاجر باشد…» این جا از نظریه موضوعی تبعیت کرده و برات را عمل تجاری ذاتی دانسته ولی در مورد سفته و چک قانونگذار آن را جزء اعمال تجاری موضوعی قرار نداده و سفته و چک جزء اعمال تجاری تبعی ولی برات جزء اعمال تجاری موضوعی است. (همان.)

 

گفتار اول- آثار قبولی برات

بعد از صدور و به جریان افتادن برات، دارنده برات تکلیفی برای ارائه برات برای قبولی به براتگیر ندارد مگر در مورد برات به وعده از رویت که باید ظرف یک سال از تاریخ سند جهت قبولی به براتگیر ارائه شود. برات بدون اخذ قبولی نیز قابل نقل و انتقال و ظهر نویسی است.

 حتی اگر برات برای قبولی به براتگیر ارائه شود، براتگیر تکلیفی جهت قبول برات ندارد و می تواند آن را نکول کند،حتی اگر به صادر کننده بدهکار باشد نیز از این حق برخوردار است و در صورت نکول مسئولیتی متوجه براتگیر نمی باشد. همچنین می دانیم که در صورت نکول دارنده حق رجوع به برات دهنده و ظهر نویسان را دارد  و این امر ممکن است که آنها را در معرض ورشکستگی قرار دهد یا حداقل به حیثیت تجاری آنها لطمه وارد کند. برای جلوگیری از همین منظور، مقنن اجازه داده که شخص ثالثی برای قبولی برات مداخله کند. شخص ثالث با قبول برات در ردیف مسئولین تادیه وجه برات و در موقعیت براتگیر قرار می گیرد.

آثار قبولی برات عبارتند از:

۱- بر حسب ماده (۲۳۰ق.ت.) قبول‌کننده‌ی برات ملزم است وجه آن را سر وعده تأدیه نماید.

۲- به موجب ماده (۲۳۱ق.ت.) قبول‌کننده، حق نکول ندارد

۳- بر حسب ماده (۲۳۲ق.ت.) ممکن است قبولی منحصر به یک قسمت از وجه برات باشد. در این صورت دارنده‌ی برات باید برای بقیه اعتراض نماید.

۴- برطبق (ماده ۲۳۵ق.ت.) برات باید به محض ارائه یا منتهی در ظرف ۲۴ساعت از تاریخ ارائه قبول یا نکول شود.

۵- اثر غیرمستقیمی بر قبولی و عدم پرداخت برات وجود دارد و ان باعث بی اعتباری براتگیر می شود.

 

گفتار دوم- مهلت‌های قانوني در مطالبه وجه برات

اسناد تجاری عنواني کلی برای چک، سفته، برات و برخی اسناد مشابه دیگر است. البته در این خانواده، چک از همه محبوب‌تر است و مردم رغبت بیشتری به آن نشان می‌دهند. با وجود این، سفته و برات هم کاربرد خود را در جامعه دارند. کاربرد برات به چک شباهت زیادی دارد و تنها دلیلی که باعث شده که از چک عقب بیفتد، امتیازات کیفری و مدنی است که در قانون صدور چک برای چک در نظر گرفته شده است. به هر حال بسیاری از مردم ترجیح می‌دهند که برای پرداخت‌های خود از برات استفاده کنند. برات در این صورت صادرکننده و گیرنده برات باید توصیه‌هایی را رعایت کنند که در گفتگو با کارشناسان به بررسی آنها می‌پردازیم.

بسیاری از مردم ترجیح می‌دهند که پرداخت‌های خود را از طریق برات انجام دهند. دلیل اینکه از میان روش‌های مختلف پرداخت، برات انتخاب می‌شود، مزایای استفاده از این سند تجاری است. کسی که براتی دریافت می‌کند، مورد حمایت قانون است. او از امتیازاتی برخوردار است که دیگران محروم از آن هستند؛ اما برای استفاده از مزایای برات، باید هوشیار بود و برخی نکات را در نظر داشت.

در مورد کارکرد برات باید گفت: برات وسیله پرداخت در زمان آینده است؛ یعنی بدهکار در مقابل طلبکار با صدور برات، تعهد می‌کند که در زمان معینی، مبلغ مندرج در آن را شخص ثالثی، به طلبکار یا هر کس دیگری که دارنده برات باشد بپردازد. اینجاست که تفاوت برات با چک مشخص می‌شود چون چک وسیله پرداخت حال است؛ اما برات وسیله پرداخت در زمان آینده. البته امروز مردم از چک هم برای پرداخت در زمان آینده استفاده می‌کنند که متاسفانه قانونگذار نیز از این موضوع حمایت کرده و امکان چنین کاری را تقویت کرده است. همین‌جا باید پیشنهاد کرد که چک و برات هر کدام به کارکرد اصلی خود برگردند و توجه ویژه به چک در مقایسه با سایر اسناد تجاری کمتر شود.

در عمل لزومی به آشنایی با اصطلاحی که قانون برای طرف‌های درگیر در صدور برات پیش‌بینی کرده است، وجود ندارد، اما اگر اختلافی به وجود آمد، باید با اصطلاحات خاصی که قانون برای آنان در نظر گرفته است، آشنا شوید و در مراجع قضایی از این اصطلاحات استفاده کنید. اسمخانی توضیح می‌دهد: به کسی که باید وجه برات را در سررسید بپردازد، محال‌علیه می‌گویند و کسی که مبلغ برات باید به او پرداخت شود، دارنده نام دارد. ممکن است صادرکننده برات و دارنده آن یک نفر باشند؛ مثلا (الف) براتی صادر کند که در سررسید معین، شخص (ب) مبلغ آن را به خود (الف) بپردازد. ممکن است که پرداخت در سررسید به شخص دیگری مثلا (ج) باشد. برات استفاده‌های مختلفی دارد و در همه فرض‌های بالا می‌تواند استفاده شود. تاریخی را که در برات مشخص می‌شود و در آن تاریخ، باید وجه برات پرداخت شود، وعده برات می‌گویند. معمولاً زمان پرداخت وجه برات، در تاریخ معینی (روز، ماه و سال مشخص) تعیین می‌شود؛ اما روش‌های دیگری نیز برای تعیین سررسید برات وجود دارد.

 

بند اول- تعیین سررسید برات

سررسید برات به روش‌های مختلفی تعیین می‌شود. وي در بیان دلیل تأکید قانونگذار بر نحوه تعیین سررسید در برات توضیح می‌دهد: انتخاب روش‌های مختلف تعیین سررسید برات در رعایت مهلت‌هایی که در این سند تجاری باید مورد توجه قرار گیرد، مؤثر است. برات ممکن است به رؤیت، به وعده از رؤیت، به وعده از تاریخ معین باشد و نیز ممکن است زمان سررسید در متن برات با تعیین روز، ماه و سال معین شده باشد. برات به رؤیت، آن براتی است که به محض اینکه ارائه شد، در هر زمانی باشد، باید پرداخت شود. برات به وعده از رؤیت به اين ترتیب است که در آن شرط می‌شود که مثلاً دو هفته بعد از اینکه برات ارائه شد، وجه آن پرداخت شود. در این دو نوع برات، تعیین زمان دقیق پرداخت برات تا حد زیادی به تصمیم دارنده آن مربوط می‌شود؛ اما در دو نوع دیگر، تاریخ معینی در برات وجود دارد و دارنده برات باید در مهلت‌های تعیین شده در متن برات مراجعه کند. تعیین زمان پرداخت برات به طرفین این سند تجاری بستگی دارد، اما برای استفاده از مزایای این سند تجاری، باید مهلت‌های قانونی نیز رعایت شود.

 

بند دوم- مهلت مطالبه قبولی و پرداخت برات

اگر برات به رؤيت يا به وعده از رؤيت باشد، وجه آن بايد در ايران پرداخت شود، اعم از اينكه برات در ايران صادر شده باشد يا در خارج، دارنده برات مكلف است پرداخت يا قبولي آن را در ظرف «يك‌ سال از تاريخ برات» مطالبه کند. دارنده برات اگر این وظیفه را انجام ندهد، برخی حقوق خود را از دست خواهد داد که عبارت است از حق رجوع به ظهرنويسان برات (کسانی که پشت سند برات را به عنوان ضمانت و انتقال امضا کرده‌اند و مسئولیت تضامنی دارند برای پرداخت آن) و همچنين به صادرکننده برات كه وجه برات را به محال‌عليه رسانده است، نخواهد داشت.

اگر در برات اعم از اينكه در ايران صادر شده يا در خارج براي تقاضاي قبولي مدت بيشتري يا كمتري مقرر شده باشد حق دارنده برات بايد در همان مدت قبولي برات را تقاضا کند در غیر این صورت، حق رجوع به ظهرنويسان و برات‌دهنده كه وجه برات را به محال‌عليه رسانيده، نخواهد داشت. در صورتی که برات دارای سررسید معینی باشد و نوع چهارم از روش‌های فوق برای تعیین سررسید برات استفاده شده باشد، دارنده برات بايد روز وعده و سررسید وجه برات را مطالبه كند.

 

 

بند سوم- اعتراض به پرداخت نشدن وجه برات

برات، سندی با امتیازات ویژه است؛ در صورتی که وجه برات پرداخت نشود، باید برای برخورداری از امتیازات برات در چنین شرایطی اعتراض کرد. خودداری از پرداخت وجه برات بايد در ظرف 10 روز از تاريخ سررسید، به وسيله نوشته‌اي كه «اعتراض عدم تأديه» ناميده مي‌شود، معلوم شود. اگر روز دهم تعطيل باشد، اعتراض روز بعد آن به‌عمل خواهد آمد. یاسینی می‌گوید: دارنده براتي كه به علت عدم تأديه اعتراض شده است بايد در ظرف «10 روز از تاريخ اعتراض»، پرداخت نشدن وجه آن را به وسیله اظهارنامه رسمي يا مراسله سفارشي دو قبضه به كسي كه برات را به او واگذار کرده است، اطلاع دهد. هر یک از کسانی که پشت برات را به عنوان انتقال یا ضمانت امضا کرده‌اند نيز در ظرف 10 روز از تاريخ دريافت اطلاع‌نامه فوق، بايد آن را به همان وسيله به ظهرنويس سابق خود اطلاع دهد.

 

بند چهارم- مهلت اقامه دعوا

اگر دارنده براتي كه باید در ايران پرداخت شود و به ‌علت پرداخت نشدن اعتراض شده است، بخواهد از امتیازات ویژه برات استفاده کند، بايد در ظرف يك‌ سال از تاريخ اعتراض، اقامه دعوي کند. بنابراین یکی دیگر از مهلت‌هایی که برای استفاده از امتیازات برات باید رعایت شود، مهلت اقامه دعواست. این مهلت از تاریخ اعتراض به پرداخت نشدن وجه برات آغاز می‌شود.

باید توجه داشت که در مورد برواتي كه بايد در خارج پرداخت شود، اقامه دعوا ضد برات‌دهنده يا ظهرنويسان مقيم ايران، در ظرف دو سال از تاريخ اعتراض، بايد به‌عمل آيد. ممکن است این سؤال پیش آید که اگر دارنده برات این مهلت‌ها را رعایت نکند، چه چیزی در انتظار اوست؟ در پاسخ باید گفت: در این صورت، دعوای دارنده برات بر ظهرنويسان و همچنين دعواي هر يك از ظهرنويسان (کسانی که پشت برات را به عنوان انتقال یا ضمانت امضا کرده‌اند) بر ظهرنویس قبل از خود در دادگاه پذيرفته نخواهد شد. علاوه بر آن، پس از انقضای مهلت‌های فوق، دعوي دارنده و ظهرنويسان بر برات‌دهنده (صادرکننده) هم پذيرفته نمي‌شود مشروط بر اينكه برات‌دهنده ثابت کند در سر وعده وجه برات را به محال‌عليه رسانده است كه در این صورت دارنده برات فقط حق مراجعه به محال‌عليه خواهد داشت.

 

بند پنجم- مرور زمان

دارنده یک برات، برای استفاده از مزایای آن باید مهلت‌هایی را رعایت کند که شامل مهلت مطالبه قبولی و پرداخت وجه برات، مهلت اعتراض به پرداخت نشدن وجه آن و مهلت اقامه دعواست. علاوه بر این باید به این موضوع نیز توجه داشت که برای استفاده از مزایای قانون تجارت در استفاده از برات، باید مواظب بود که مرور زمان نیز سپری نشود. (محمدعلی عبادي: حقوق تجارت، ص 201)

هر دعوایی که راجع به برات و سفته باشد، پس از انقضای پنج سال از تاریخ صدور اعتراض‌نامه یا آخرین تعقیب قضایی در دادگاه‌ها مسموع نخواهد بود مگر اینکه در این مدت، رسماً اقرار به دین واقع شده باشد که در این صورت مهلت مرور زمان از تاریخ اقرار محسوب می‌شود. (محمود عرفاني: حقوق تجارت، جلد اول، ص32)

 

نتیجه گیری:

از حیث تعیین قانون حاکم بر آثار تعهدات براتی، در حقوق ایران اصل عدم وابستگی امضاها حاکم است. یعنی آثار تعهد هر یک از امضاء کنندگان سند تجاری به موجب قانون محل تعهدش تعیین خواهد شد. راه‌حل پیمان ژنو نیز در همین راستاست با این تفاوت که استثنائاً تعهدات برات‌گیر و یا متعهد سفته به موجب قانون محل پرداخت تعیین می‌شود. در بحث «سررسید» ناظر به مرحله اجرای تعهدات براتی، از آنجائی که مورد مزبور یکی از شرایط و کیفیات اعلام تعهد براتی است، در نتیجه، باید تابع قانون محل صدرو باشد. در مورد «ارائه جهت پرداخت» و تکالیف حاصل از نکول سند تجاری (اقدام به واخواست و اقامه دعوی در مهلت قانونی)، از آنجائی که این اقدامات، نوعی اقدام تامینی در جهت حفظ حقوق ناشیه از سند تجاری هستند، بایستی تابع قانون محل اقدام باشند.

 

منابع و مآخذ

1-اخلاقی، بهروز (1369)، اسناد تجاري در قلمرو حقوق تجارت بین الملل، مجله حقوقی، دفتر خدمات حقوقی بین المللی جمهوري اسلامی ایران، شماره 12.

2-اسکینی، ربیعا (1392)، حقوق تجارت (برات، سفته، چک) ، تهران، انتشارات سمت.

3-اسدي، فاطمه (1386) بررسي قواعد عمومي قراردادها در اسناد تجاري، مجله علمي تخصصي كانون وكلاي دادگستري منطقه فارس، دوره سوم، شماره 6 .

4- جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1392) ترمینولوژی حقوق، تهران، انتشارات گنج دانش.

5- دمرچیلی، محمد و دیگران (1391) قانون تجارت در نظم حقوقی کنونی، تهران، نشر خلیج‌فارس.

6- ستوده تهرانی، حسن (1392)، حقوق تجارت، جلد سوم، تهران، نشر دادگستر.

7- عبادي، محمد علي (1390) حقوق تجارت، تهران، انتشارات گنج دانش.

8- عرفاني، محمود (1391) حقوق تجارت، جلد اول، تهران، جهاد دانشگاهي.

9- مسعودي، بابك (1379) اصول حاكم بر اسناد تجارتي، مجله كانون وكلاي دادگستري مركز دوره جديد، شماره 2.

 

 

(استفاده از مقالات با ذکر منبع "مرکز وکلای قوه قضاییه استان بوشهر" بلامانع است)



فرم ارتباط با ما

عضویت در خبرنامه

برای اطلاع از اخبار سایت لطفا اطلاعات خود را وارد نمایید.

آمار سایت


امروز25
دیروز16
این هفته117
ماه گذشته568
مجموع53823